Stav povodom donošenja Zakona o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti

U stručnoj i naučnoj javnosti postoji konsenzus da je značaj vakcina po zdravlje svjetske populacije, te razvoj čovječanstva i ljudskog roda, toliko veliki da ga je gotovo nemoguće jasno izmjeriti i da je vakcinacija najkorisnija medicinska intervencija za čovječanstvo.

Podsjećamo da je Zaštitnik krajem 2016. godine, dao mišljenje na Nacrt Zakona o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti, u kojem je, između ostalog, istakao značaj prava djeteta na zdravlje. U mišljenju je takođe naveo da, radi ostvarivanja efikasnih ciljeva programa imunizacije, treba uspostaviti efikasnu komunikaciju sa roditeljima djece u vezi pitanja koje se odnose na vakcine, te njihovu bezbjednost, podizati nivo svijesti u opštoj populaciji o rizicima koje nose vakcino-preventabilna oboljenja, te potpomaganje boljeg razumijevanja značaja kolektivnog imuniteta za ukupno društvo[1].

Zaštitnik takođe podsjeća da se mišljenje između ostalog, zasnivalo i na Izvještaju o sprovedenoj imunizaciji u Crnoj Gori za 2015. godinu Instituta za javno zdravlje u kojem se ističe da su “planirane sistemske vakcinacije djece (kohorta rođenih u 2014 godini) u Crnoj Gori u toku 2015 godine, izvršene  sa obuhvatom (u odnosu na broj obveznika koje su prikazale nadležne zdravstvene službe koje sprovode vakcinaciju u opštinama) od 64,0 % MMR do 89,3 % BCG, a revakcinacije sa obuhvatom od 70,6 % (polio) do 95,6 (DT polio)”. U izvještaju je takođe naglašeno da je “tokom 2015. godine sprovedena revakcinacija sa MMR-om djece u I razredu osnovne škole. Obuhvat među učenicima u I razredu osnovne škole na nivou Crne Gore iznosio je 93,5 %, što je nešto niža vrijednost u odnosu na prethodnu godinu (95,2 %)”.

Iako shodno svojim nadležnostima prati ostvarivanje prava djeteta, Zaštitnik nije bio upoznat sa novim zakonskim rješenjem - Zakonom o zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti ("Službeni list Crne Gore", br. 002/26 od 09.01.2026 – Zakon je stupio na snagu 17. janunara 2026.g.).

Zapaža se da je pomenuti Zakon usvojen po hitnom postupku, saglasno članu 151 Poslovnika Skupstine Crne Gore, imajuci u vidu da je njegovo donosenje od značaja za ispunjavanje završnih mjerila za zatvaranje Pregovaračkog poglavija 28 - Zaštita potrosaca i zdravlja, kako je navedeno u obrazloženju predloga Zakona[2].

Zaštitnik nije imao saznanja o javnoj raspravi, niti je učestvovao u njoj. 

Institucija Zaštitnika pitanjem imunizacije djece, bavi se u kontinuitetu i u više navrata je ukazivala nadležnim institucijama sprovođenje različitih mjera i kampanja, kojima bi se zaustavio trend pada obuhvata obaveznim vakcinama. Takođe, Zaštitnik prati dešavanja vezana za zaštitu zdravlja od zaraznih bolesti (period COVID-a 19) kao i praksu Evropskog suda za ljudska prava (2021) te normativna rješenja u državama kao EU tako i država u okruženju. Takođe pratimo i stručna i naučna gledišta pojedinih pravnih eksperata iz oblasti prava djeteta. Podsjećamo da je Komitet za prava djeteta UN-a, u Zaključnim zapažanjima datim Crnoj Gori (2018), izrazio zabrinutost zbog smanjenja stope imunizacije protiv dječjih bolesti zbog kampanja protiv vakcinacije i dao preporuku državi da podiže svijest o važnosti dojenja i vakcinacije i poboljša stopu imunizacije[3].

Kada je riječ o obaveznoj imunizaciji djece, zapaža se da je tokom 2025. godine i prethodnih godina u Crnoj Gori zabilježen veliki pad obuhvata vakcinacijom svim vakcinama iz redovnog kalendara imunizacije, na koju situaciju su u više navrata upozoravali epidemiolozi i drugi nadležni iz Instituta za javno zdravlje, ističući da vakcinacija nije samo čin individualne zaštite, već i čin solidarnosti i odgovornosti radi bolje zaštite kolektiva.

Zaštitniku su se obraćali roditelji, sa pitanjima i dilemama u vezi sa vakcinama, upravo zbog zbog nedobijanja adekvatnih informacija od strane pedijatara o mogućim neželjenim dejstvima i drugim pitanjima u vezi s istim. U tom smislu imajuću u vidu činjenicu da je ovo stručno - medicinsko pitanje, Zaštitnik je upućivao nadležnim organima preporuke koje su se odnosile upravo na pojašnjavanje ovih pitanja od strane struke – medicinskih radnika.  Zapaža se da su ovakvi javni istupi kampanjski i najčešće vezani za određena epidemiološka stanja u okruženju.

Povećanje svijesti o značaju svih obaveznih vakcina za djecu putem medija i direktnih razgovora na terenu, dodatna edukacija izabranih pedijatra o imunizaciji, veća transparentnost relevantnih naučnih i stručnih stavova, a naročito u vezi sa korelacijama između vakcina i pojedinih oboljenja, neke su od preporučenih aktivnosti koje Zaštitnik cijeni važnim u cilju očuvanja i unaprjeđenja zdravlja djece.

Zaštitnik podsjeća da u vezi sa obaveznom imunizacijom te uslovljavanjem pohađanja obrazovanja, postoji i praksa Evropskog suda za ljudska prava koja u predmetu protiv Češke[4] (2021) ocjenjuje da obavezna vakcinacija djece protiv devet bolesti (difterija, tetanus, dečija paraliza i dr.) zadire u pravo na privatnost[5], ali ne predstavlja kršenje člana 8 Evropske konvencije o ljudskim pravima kad je riječ o „pravu na poštovanje privatnog života".

Pomenuti Sud je zaključio da je miješanje u prava aplikanata bilo u skladu sa važećim zakonima Češke, kao i da je težilo legitimnom cilju – zaštiti od bolesti koje mogu uzrokovati ozbiljne rizike po zdravlje građana. Sud je ukazao da se uprkos obaveznoj vakcinaciji, ona ne može direktno nametnuti, te se sprovodi indirektno, primjenom određenih sankcija. Mjeru kojom se nevakcinisanoj djeci uskraćuje mogućnost pohađanja predškolskog obrazovanja i vaspitanja, Sud je smatrao posljedicom koja je jasno predviđena primarnim zakonodavstvom usled nepridržavanja opšte zakonske dužnosti i koja ima za cilj zaštitu zdravlja male djece, te je shodno tome i njen karakter zaštitne, a ne kaznene prirode.

Kada je riječ o uporednoj praksi kod ograničavanja obrazovanja nevakcinisanoj djeci, Zaštitnik je u saznanju da su pojedine države u okruženju, zbog pada obuhvata obaveznom imunizacijom, izmijenile zakonske regulative, pa tako Republika Hrvatska uslovljava boravak u vrtićima vakcinacijom, Republika Srbija uslovljava pohađanje, boravak u predškoslim i školskim ustanovama, kao i ustanovama za smještaj djece bez roditeljskog staranja. Takođe Zaštitnik podjeća da je najveći obuhvat imunizacijom u zemljama koje čak nemaju obaveznu već preporučenu vakcinaciju.

Ovim pitanjem su se takođe bavili i ustavni sudovi gorepomenutih država u okruženju. Ustavni sud Hrvatske smatra neosnovanim mišljenje podnosioca prema kojem član 40. ZZPZB-a[6] dovodi do diskriminatornih postupaka između djece koja nisu vaksinisana i one koja jesu, u odnosu na upis u ustanove predškolskog i osnovnoškolskog obrazovanja. Ustavni sud utvrđuje da načelo zabrane diskriminacije u konkretnom slučaju nije relevantno, te da se ne može smatrati da je djeci predškolskog i osnovnoškolskog uzrasta neopravdano uskraćeno pravo na obrazovanje uslijed odbijanja vakcinacije. S obzirom na to da je riječ o odvojenim pravima čije puno ostvarivanje na današnjem nivou razvoja zdravstva i obrazovanja ne može biti s uspjehom dovedeno u korelaciju s aspekta zabrane diskriminacije, Ustavni sud je zauzeo gledište da razlozi predlagača u tom dijelu predloga izlaze izvan okvira člana 14. Evropske konvencije o ljudskim pravima i osnovnim slobodama. Ustavni sud Hrvatske pri tome naglašava da je opravdanost pojedinačnih slučajeva obavezne vakcinacije podvrgnuta kontroli putem sudske i ustavnosudske zaštite (institut ustavne žalbe), što znači da pojedinačni slučajevi djece kod koje je nužan izostanak imunizacije moraju imati svoje medicinsko opravdanje i stručnu verifikaciju, te ih je tada moguće dovesti u ustavnopravnu korelaciju s pravom djeteta na obrazovanje[7].

Ustavni sud Srbije, u vezi s argumentom da su, u poređenju s djecom koja su vakcinisana, oni koji nijesu vakcinisani bili diskriminisani jer su bili lišeni svog ustavom zagarantovanog prava na obrazovanje, utvrdio je da se činjenica da je pohađanje obrazovnih ustanova djece bilo uslovljeno vakcinacijom ne može tumačiti kao relevantna u ustavnom smislu za bilo koji oblik diskriminacije u pogledu prava na obrazovanje. To je tako jer su sva djeca u određenim starosnim grupama bila podložna vakcinaciji, osim ako to nije bilo kontraindikovano iz zdravstvenih razloga. Budući da se ta obaveza podjednako odnosila na sve osobe koje pripadaju datoj grupi, oni koji je nijesu ispunili ne mogu se smatrati diskriminisanim u odnosu na one koji jesu, jer nisu bili u istoj ili sličnoj situaciji[8].

Imajući u vidu da je veoma nizak obuhvat vakcinacije djece, država treba da preduzme sve raspoložive mehanizme, kako bi se zaštitilo pravo djece na život, opstanak i razvoj, koje se smatra osnovnim principom prava djeteta, a mnogi su stava da je pravo na život, opstanak i razvoj djeteta, značajnije ne samo od ostalih prava djeteta, već i od ostalih principa[9]. Takođe

ovo pravo se smatra imperativnom normom (jus cogens) te proizvodi obaveze i za države koje nijesu ratifikovale međunarodne ugovore kojima se ono štiti[10].

Zaštitnik na osnovu svega navedeno cijeni da država ima pravo da propiše mjere, preduzima i druge rapoložive aktivnosti da bi se zaštitilo zdravlje djece, te oktlonile nedoumice koje prate ovo pitanje au cilju postizanja boljih rezulta u zaštiti stanovništva od zaraznih bolesti. Veoma je važno naglasiti da propisane norme mogu biti provjerene putem sudske i ustavnosudske zaštite.

                                                                Sektor za prava djece, mladih i socijalne zaštite

[1] https://www.ombudsman.co.me/docs/1484726732_vakcinacija-misljenje.pdf

[2] https://zakoni.skupstina.me/zakoni/web/dokumenta/zakoni-i-drugi-akti/776/3942-22764-28-2-25-15.pdf

[3] https://www.ombudsman.co.me/img-publications/24/final-preporuke-komiteta2018.pdf

[4] Vavřička and others v. The Czech Republic (Applications nos. 47621/13

[5] Solomakhin v. Ukraine (broj 24429/03, § 33, 15. marta 2012,

[6] Zakon o zaštiti pučanstva od zaraznih bolesti

[7] Rješenje Ustavnog suda Republike Hrvatske broj: U-I-5418/2008 i dr. (2014.g)

[8] Odluka Ustavnog suda RS IUz-48/2016

[9] Prava djeteta – N.Vučković Šahović, N. Petrušić – Niš - 2016 st. 89-90