Reforma jedinstvenog vještačenja mora polaziti od pristupa invaliditetu zasnovanom na ljudskim pravima

Nezavisni mehanizam za promociju, zaštitu i praćenje primjene Konvencije Ujedinjenih nacija o pravima osoba s invaliditetom održao je 20. jula 2026. godine u Podgorici tematsku sjednicu posvećenu primjeni Zakona o jedinstvenom vještačenju invaliditeta.

Članovi mehanizma su na sjednici upoznati sa razlozima odlaganja primjene Zakona o jedinstvenom vještačenju invaliditeta, procjena institucionalne spremnosti za njegovu punu primjenu, kao i razmatranju pitanja od značaja za ostvarivanje i zaštitu prava osoba s invaliditetom tokom prelaznog perioda.

U uvodnom obraćanju zaštitnik ljudskih prava i sloboda Crne Gore Siniša Bjeković istakao je da reforma sistema vještačenja invaliditeta predstavlja važan iskorak ka uspostavljanju pristupa zasnovanog na ljudskim pravima, jednakosti i nediskriminaciji. Naglasio je da uspješna primjena reforme podrazumijeva kvalitetno pripremljen, predvidljiv i funkcionalan sistem koji ni u jednom trenutku neće dovesti u pitanje kontinuitet ostvarivanja prava osoba na koje se odnosi.

Ministar socijalnog staranja, brige o porodici i demografije Damir Gutić predstavio je aktivnosti koje su do sada realizovane na uspostavljanju sistema jedinstvenog vještačenja, uključujući donošenje Uredbe o metodologiji jedinstvenog vještačenja invaliditeta, dijela podzakonskih akata, imenovanje organa upravljanja Zavodom za jedinstveno vještačenje invaliditeta, kao i planirane aktivnosti koje se odnose na donošenje preostalih pravilnika, uspostavljanje informacionog sistema, te regrutaciju i obuku vještaka. Istakao je da je cilj reforme uspostavljanje jedinstvenog, pravičnijeg i transparentnijeg sistema procjene kojim će se obezbijediti ujednačena praksa i veća pravna sigurnost u ostvarivanju prava osoba s invaliditetom.

Zamjenik Zaštitnika ljudskih prava i sloboda Crne Gore Mensur Bošnjak, koji je ujedno i član Nezavisnog mehanizma ispred institucije Zaštitnika, istakao je da će Nezavisni mehanizam biti normativno prepoznat novim Zakonom o Zaštitniku/ci ljudskih prava i sloboda Crne Gore, čime će dodatno biti osnažen njegov mandat u okviru sistema praćenja primjene Konvencije UN o pravima osoba s invaliditetom. Naglasio je da tematske sjednice predstavljaju važan instrument za dobijanje informacija od nadležnih institucija o zakonodavnim i praktičnim aspektima ostvarivanja prava osoba s invaliditetom, dok će budući rad Mehanizma biti usmjeren na terenske posjete, neposredno praćenje primjene Konvencije i praćenje realizacije preporuka upućenih nadležnim organima.

Vršilac dužnosti direktora Zavoda za jedinstveno vještačenje invaliditeta Mithat Kuč naglasio je da Zavod očekuje otvorenu saradnju sa osobama s invaliditetom, njihovim organizacijama i institucijom Zaštitnika, ističući da predstoje aktivnosti koje će omogućiti punu funkcionalnost nove ustanove.

Tokom sjednice otvorena su brojna pitanja koja se odnose na institucionalnu spremnost Zavoda za početak rada, donošenje preostalih podzakonskih akata, metodologiju jedinstvenog vještačenja, sadržaj obuke budućih vještaka, funkcionisanje postojećih komisija, trajanje postupaka odlučivanja po žalbama, kao i obezbjeđivanje kontinuiteta ostvarivanja prava tokom prelaznog perioda.

Posebna pažnja bila je posvećena sadržini odredbi člana 61 Zakona o jedinstvenom vještačenju invaliditeta kojim je uređeno ponovno utvrđivanje statusa lica sa invaliditetom.

Ministar je pojasnio da se stečena (trajna) prava neće ukidati, te da se obaveza ponovnog jedinstvenog vještačenja odnosi isključivo na lica kojima su status lica sa invaliditetom, procenat invaliditeta, preostala radna sposobnost i ocjena mogućnosti zaposlenja utvrđeni prema Zakonu o profesionalnoj rehabilitaciji i zapošljavanju lica sa invaliditetom. Ta lica dužna su da u roku od tri godine od početka primjene sistema jedinstvenog vještačenja podnesu zahtjev za novo vještačenje, dok se ova obaveza ne odnosi na osobe koje su status i prava ostvarile prema drugim propisima.

Članovi Nezavisnog mehanizma ukazali su na potrebu da se ova zakonska odredba jasno i nedvosmisleno predstavi javnosti kako bi se spriječile različite interpretacije i otklonila zabrinutost velikog broja osoba s invaliditetom.

Tokom rasprave posebna pažnja posvećena je i metodologiji jedinstvenog vještačenja. Istaknuta je potreba da podzakonski akti budu pripremljeni uz puno i efektivno učešće osoba s invaliditetom, u skladu sa članom 4 stav 3 Konvencije Ujedinjenih nacija o pravima osoba s invaliditetom.

Razmatrana su i pitanja izrade upitnika i instrumenata za procjenu stepena oštećenja organizma, funkcionalnog statusa, radne sposobnosti i potrebne podrške, programa obuke budućih vještaka, sastava komisija za polaganje stručnih ispita, kao i usklađenosti metodologije sa savremenim modelom invaliditeta zasnovanim na ljudskim pravima.

Nezavisni mehanizam podsjeća da svrha reforme nije ponovno dokazivanje invaliditeta niti ograničavanje postojećih prava, već uspostavljanje jedinstvenog sistema procjene koji će invaliditet posmatrati kroz individualni pristup svakoj osobi, prepreke u okruženju i potrebnu podršku za ravnopravno učešće u društvu, što predstavlja jedan od osnovnih zahtjeva Konvencije UN o pravima osoba s invaliditetom.

U tom smislu, članovi Mehanizma ukazali su da reforma jedinstvenog vještačenja mora predstavljati otklon od pretežno medicinskog modela procjene invaliditeta i biti zasnovana na ljudskim pravima, dostojanstvu, autonomiji osobe i njenom pravu na samostalno donošenje odluka.

Konačno, članovi Mehanizma su podsjetili da uspješnost rada Zavoda za jedinstveno vještačenje invaliditeta u velikoj mjeri zavisiti od stručnih i profesionalnih kapaciteta njegovog rukovodstva i zaposlenih. Imajući u vidu da Zavod predstavlja nosioca jedne od najznačajnijih reformi u oblasti invaliditeta u Crnoj Gori, od posebnog je značaja da njegovo djelovanje bude zasnovano na stručnosti, nezavisnosti, transparentnosti i kontinuiranom dijalogu sa osobama s invaliditetom i njihovim reprezentativnim organizacijama.

Nezavisni mehanizam će, u okviru svog mandata iz člana 33 stav 2 Konvencije Ujedinjenih nacija o pravima osoba s invaliditetom, nastaviti da prati uspostavljanje sistema jedinstvenog vještačenja invaliditeta, njegovu usklađenost sa Konvencijom UN o pravima osoba s invaliditetom i uticaj na ostvarivanje prava osoba s invaliditetom.