NMM u posjeti ustanovama u Rožajama

Nezavisni mehanizam za promociju, zaštitu i praćenje primjene Konvencije UN o pravima osoba s invaliditetom (NMM) realizovao je dvodnevnu posjetu ustanovama u opštini Rožaje.

Prvog dana posjete realizovan je obilazak JU Centra za socijalni rad za opštinu Rožaje, JU Dnevnog centra za djecu i omladinu sa smetnjama i teškoćama u razvoju i JZU Dom zdravlja.

Centar za socijani rad za opštinu Rožaje nalazi se u nepristupačnom i neuslovnom objektu, pa osim pristupa prijemnoj kancelariji, nema elemenata pristupačnosti za savladavanje visinskih razlika. Hodnici su uski, nema pristupačnog toaleta, pa osim taktilnih traka i pristupne rampe, ovaj objekat karakteriše skoro potpuna nepristupačnost. Dalje, prema preliminarnim podacima 1830 zahtjeva za  ostvarivanje nekog od prava iz osnovnih materijalnih davanja u socijalnoj zaštiti je neriješeno, pa je problematizovan rad socio-ljekarskih komisija od čijeg zasijedanja zavisi dužina trajanja postupka po ovim zahtjevima. U opštini Rožaje 62 lica se nalaze pod starateljstvom, od čega su tri (3) lica smještena u JU Zavod Komanski most, a jedno (1) lice u Domu starih Bijelo Polje. Samo je jednom licu djelimično oduzeta poslovna sposobnost, dok je ostalima (61) oduzeta u potpunosti. U jednom slučaju je po predlogu srodnika vraćena poslovna sposobnost, dok postupci revizije po službenoj dužnosti pred Osnovnim sudom u Rožajama u potpunosti izostaju. Za sva lica pod starateljstvom, osim za troje smještenih u Komanskom mostu, za staratelje su određeni srodnici.

Od usluga podrške za život u zajednici u opštini Rožaje pruža se usluga pomoć u kući, za oko 170 korisnika/ca, jedan (1) je pružalac usluge personalne asistencije koji pruža trenutno ovu uslugu, dok usluge dnevnog boravka pruža i dnevni centar za djecu sa smetnjama u razvoju sa licencom za 30 korisnika/ca.

Prema Izvještaju o radu ove ustanove za 2025. godinu, nosilaca prava na materijalno obezbjeđenje porodice u decembru 2025. godine bilo je 780, korisnika prava na ličnu invalidninu 236, odnosno 211 nosilaca prava na naknadu roditelju ili staratelju korisnika prava na ličnu invalidninu. U istom mjesecu bilo 3306 korisnika prava na dodatak za njegu i pomoć.

Dalje, u 2025. godini vođeno je 2028 postupaka u kojima su pozitivno riješeni zahtjevi za ostvarivanje prava na povlastice na putovanje, a šest (6) postupaka je ostalo neriješeno.

U Centru je 32 zaposlenih, a nemaju zaposlenu osobu sa invaliditetom.

JU Dnevni centar za djecu i omladinu sa smetnjama i teškoćama u razvoju opštine Rožaje otvoren je 2016. godine, a trenutno usluge pruža za 26 korisnika/ca, i to 15 je na redovnom poludnevnom, a 11 na redovnom punom boravku. Centar posjeduje licencu za 30 korisnika/ca,  i to uzrasta od 3 do 27+. Prema vrsti smetnje, jedno (1) je lice sa psiho-socijalnim invaliditetom, četvoro (4) sa intelektualno - kognitivnim smetnjama, osmoro (8) sa kombinovanim smetnjama, iz spektra autizma je pet (5) korisnika, sa „teškim“ tjelesnim smetnjama su dva (2) korisnika i šest (6) je korisnika sa „drugim“ smetnjama. Prema obrazovnom statusu korisnika/ca, troje (3) pohađa vrtić, dok jedno (1) dijete predškolskog uzrasta ne pohađa vrtić. Dalje, sedam (7) korisnika pohađa osnovnu školu, dok  dvoje (2) korisnika osnovno - školskog uzrasta redovno ne pohađaju školu, tri (3) korisnika pohađaju srednju školu, a četiri (4) su korisnika srednjoškolskog uzrasta koji redovno ne pohađaju školu. Prema polu korisnika/ca, 13 je ženskog i 13 muškog pola. Najmlađa korisnica ima tri godine, a najstariji korisnik 26 godina.

Individualni tretmani traju od 15 do 30 minuta.

Sve aktivnosti sa korisnicima se realizuju na prizemlju, dok je prvi sprat nepristupačan zbog odsustva elemenata pristupačnosti, odnosno lifta.

U Dnevnom centru je ukupno 23 zaposlenih, a sva sistematozovana radna mjesta su popunjena. Nemaju zaposlenu osobu s invaliditetom.

ZU Dom zdravlja Rožaje je dominantno nepristupačan za osobe s invaliditetom, u toku je izrada projektne dokumentacije za adaptaciju objekta, pa je ukazano na važnost integrisanja svih elemenata pristupačnosti bez obzira na to što je riječ o radovima adaptacije koji po zakonu ne podliježu obavezi primjene elemenata pristupačnosti. Imajući u vidu da je takva praksa zastupljena u svim ustanovama predstavnici organizacija osoba s invaliditetom izrazili su sumnju namjernog zaobilaženja zakonske obaveze koja se odnosi na prilagođavanje objekta osobama s invaliditetom i osobama smanjene pokretljivosti.

Dom zdravlja pruža i određene zdravstvene usluge sekundarnog i tercijalnog nivoa pa, između ostalog, ima interno i dječije odjeljenje i ginekologiju. Iako prema organizacionoj strukturi Dom zdravlja ima Jedinicu za djecu sa smetnjama u razvoju ona nije funkcionalna, jer osim medicinske sestre, nema stalno zaposlenog kadra, uključujući ni pedijatra/icu, fizijatra/icu, fizioterapeuta/kinju, psihologa/škinju, logopeda/icu i dr.  Na nivou ustanove su zaposlena četiri (4) pedijatra/ice, koja po principu pripravnosti pružaju usluge u Jedinici za djecu sa smetnjama u razvoju, kao i četiri (4) fizioterapeuta/kinje, od kojih je jedan/na specijalizovan/a za rad sa djecom.

U Domu zdravlja je zaposleno 139 lica, od čeg šest (6) osoba s invaliditetom.

Drugog dana obavljena je posjeta JU Srednjoj stručnoj školi Rožaje i Birou rada Rožaje.

JU Srednja stručna škola Rožaje je adaptirana i renovirana, međutim izostali su elementi pristupačnosti. Osim pristupne rampe, ustanova nema lift, a unutrašnjost karakterišu brojne visinske i stepenišne barijere. Imaju više toaleta za osobe s invaliditetom na prizemlju. Tekuće školske godine je upisano 660 učenika/ca, a zaposlena su 84 nastavnika/ce. 14 je djece sa rješenjem o usmjeravanju, od čega 10 pohađa redovnu nastavu, a četvoro (4) zbog, kako je saopšteno, zdravstvenog stanja, razrednu nastavu. Škola ima psihološko - pedagošku službu, kao i koordinatorku za inkluziju. Za troje (3) učenika je rješenjem određena asistencija u nastavi, a trenutno školu ne pohađa nijedno dijete korisnik/ca kolica. Osim IROP-a i asistencije u nastavi, Škola nema druge elemente inkluzivnog obrazovanja, uključujući ni didaktički i prilagođeni materijal za djecu sa različitim vrstama invaliditeta.

Škola ima više od 20 smjerova, sve po jedno odjeljenje. Kao posebno upitno postavljeno je pitanje kvaliteta obrazovnog procesa i stečenog obrazovanja za četvoro djece sa rješenjem o usmjeravanju koja se nalaze na razrednoj nastavi, posebno kod činjenice da su neka od njih upisana na smjeru automehaničar i kuvar.

Biro rada Rožaje se nalazi u nepristupačnom i neuslovnom objektu i raspolaže sa dvije kancelarije, sa ukupno 12 zaposlenih. Po rješenju Komije za profesionalnu rehabilitaciju i zapošljavanje lica s invaliditetom 1707 lica se nalazi na evidenciji Biroa rada Rožaje, a ukupno na evidenciji je 1737 lica s invaliditetom, od čega su 1194 žene s invaliditetom. 48,72% ukupno nezaposlenih čine lica s invaliditetom. Prema starosnoj strukturi, više od 30 godina imaju 1.693 lica, manje od 30 godina 37 lica, dok 174 lica imaju više od 66 godina. Prema obrazovnoj strukturi, sa I stepenom obrazovanja je 1.217 lica; sa II stepenom je 11 lica; sa III stepenom je 317 lica, sa IV su 163 lica, sa V stepenom tri (3) lica, dok je sa VI, VII i VII-1 stepenom obrazovanja čak 29 lica.

Prema dobijenim informacijama, programi koje sprovodi Zavod za zapošljavanje uključuju i jednu od ciljnih grupa osobe s invaliditetom, i to: grant (bespovratni krediti), osposobljavanje za samostalan rad, osposobljavanje za rad kod poslodavca i podsticaj za zapošljavanje. Međutim, navedeni programi aktivne politike zapošljavanja nijesu prilagođeni za osobe s invaliditetom, a ne postoje ni posebni programi za osobe s invaliditetom koje završe fakultet, osim programa stručnog osposobljavanja koji je dostupan za sve visokoškolce. U odnosu na podršku pri zapošljavanju, ona je isključivo informativnog karaktera. Biro rada ne raspolaže podatkom o broju zaposlenih osoba s invaliditetom i broju poslodavaca u Rožajama koji koriste subvencije za zapošljavanje osoba s invaliditetom, već je monitoring tim upućen da te podatke posjeduje Fond za profesionalnu rehabilitaciju. Prema informacijama Biroa rada, osobe s invaliditetom se najčešće zapošljavaju u sektorima drvoprerade i NVO sektoru. Biro rada ne sprovodi posebne edukacije i informativne kampanje za poslodavce o zapošljavanju osoba s invaliditetom.

Monitoring posjeta je završena obilaskom Dnevnog boravka za stare u opštini Rožaje koji funkcioniše kao oraganizaciona jedinica JU Dom za stare Bijelo Polje. Boravak koristi 7-9 lica starije životne dobi, od kojih su dvije osobe s invaliditetom. U boravku je angažovana stručna radnica. Osim druženja, društvenih igara, okupacione terapije korisnici dobijaju i jedan obrok, pa cijenimo da je to jedna od usluga u zajednici koju treba afirmisati i dalje razvijati.

Na osnovu zatečenog stanja na terenu i dobijenih informacija koje su zaposleni u institucijama, u prvom redu Centru za socijalni rad i Birou rada podijelili sa članovima NMM, a koja su podijeljena u saopštenju, stiče se utisak o tome da je medijski narativ o osobama s invaliditetom, korisnicima određenih prava u oblasti socijalne politike nepravedan i nije zasnovan na dovoljno čvrstim pokazateljima. Ovakva slika u javnosti potencira kolektivnu odgovornost isključivo jedne strane, zanemarujući individualnu odgovornost i stvarno stanje, te odgovornost sistema. Sva ta praksa na negativan način utiče na ukupnu percepciju o osobama s invaliditetom, te šteti nesmetanom ostvarivanju i korišćenju zakonom garantovanih prava.

Na kraju obilazaka, monitoring tim se sastao sa predstavnicima Organizacije slijepih za Berane, Andrijevicu, Plav i Rožaje, dok je poziv bio upućen i predstavnicima/ama NVU „Život djeci Rožaja“ i NVO „Ikre“. Organizacija slijepih čije je sjedište u Beranama ima 360 članova na nivou sve četiri opštine, dok članstvo iz Rožaja nije aktivno uključeno u rad ove organizacije. Ukazano je na pretežnu nepristupačnost infrastrukture i objekata u javnoj upotrebi za osobe s invaliditetom, uključujući osobe s oštećenjem vida, kao i na nedostatak sistemske podrške države i lokalne samouprave organizacijama osoba s invaliditetom. Razgovarano je i o predstojećoj primjeni Zakona o jedinstvenom vještačenju invaliditeta, te restriktivnoj listi medicinskih indikacija za ostvarivanje prava na ličnu invalidninu, kao i o drugim pitanjima od uticaja na položaj osoba s invaliditetom.